Luật chống tham nhũng và quy định tặng quà cơ quan nhà nước

Việc tặng quà cho cán bộ, công chức không phải lúc nào cũng là hành vi tham nhũng. Tuy nhiên, nếu món quà được tặng nhằm tác động đến quá trình giải quyết công việc, xin ưu ái hoặc đổi lấy lợi ích thì có thể bị xem là hành vi vi phạm pháp luật theo Luật Phòng, chống tham nhũng 2018 và Nghị định 59/2019/NĐ-CP.

Bài viết dưới đây Thành Phát sẽ giúp bạn hiểu rõ các quy định của pháp luật, phân biệt quà tặng xã giao với hành vi đưa hối lộ, đồng thời hướng dẫn cách tặng quà đúng quy định để tránh những rủi ro pháp lý cho cá nhân và doanh nghiệp.

Tặng quà cho cán bộ, công chức cơ quan nhà nước: Khi nào bị coi là tham nhũng?

Không phải mọi trường hợp tặng quà cho cán bộ, công chức đều là tham nhũng. Tuy nhiên, hành vi này có thể bị xem là vi phạm pháp luật nếu món quà được dùng để tác động đến việc giải quyết công việc hoặc mang lại lợi ích cho người tặng.

Thông thường, một việc tặng quà có nguy cơ bị coi là hành vi tham nhũng khi có đủ các dấu hiệu sau:

• Người nhận là cán bộ, công chức đang giải quyết hoặc có thẩm quyền liên quan đến công việc của người tặng.
• Món quà có giá trị vật chất như tiền, hiện vật, thẻ quà tặng, dịch vụ…
• Mục đích của việc tặng quà là để được ưu tiên, tạo điều kiện hoặc tác động đến kết quả giải quyết công việc.

Phân biệt quà tặng xã giao và quà tặng có dấu hiệu hối lộ

Tiêu chí	Quà tặng xã giao	Quà tặng có dấu hiệu hối lộ
Mối quan hệ	Không liên quan đến công việc đang giải quyết	Người nhận đang xử lý hồ sơ hoặc công việc của người tặng
Thời điểm	Sau khi công việc đã kết thúc, không kèm yêu cầu	Trước hoặc trong quá trình giải quyết công việc
Giá trị quà	Quà lưu niệm, mang ý nghĩa tinh thần	Tiền mặt, quà có giá trị lớn, voucher, tài sản…
Mục đích	Thể hiện sự cảm ơn hoặc giao lưu	Mong được ưu ái, giải quyết nhanh hoặc có lợi
Tính minh bạch	Có hóa đơn, chứng từ, công khai	Trao tặng riêng, không công khai

Cán bộ, công chức không được nhận quà liên quan đến công việc

Theo Luật Phòng, chống tham nhũng 2018, người có chức vụ, quyền hạn không được trực tiếp hoặc gián tiếp nhận quà từ tổ chức, cá nhân có liên quan đến công việc mà mình đang giải quyết hoặc thuộc phạm vi quản lý.

Quy định này cũng áp dụng với trường hợp quà được gửi thông qua người thân, bạn bè hoặc bên trung gian nhằm né tránh quy định của pháp luật.

Nếu lỡ nhận quà thì phải làm gì?

Trong trường hợp không thể từ chối ngay (ví dụ quà được gửi qua bưu điện hoặc để lại khi người nhận vắng mặt), cán bộ, công chức phải báo cáo với cơ quan quản lý và thực hiện việc xử lý quà theo đúng quy định của Nghị định 59/2019/NĐ-CP trong thời hạn quy định.

Việc cố tình giữ lại quà hoặc không báo cáo có thể dẫn đến xử lý kỷ luật, thậm chí bị xem xét trách nhiệm nếu có dấu hiệu vụ lợi.

Quy định về tặng và nhận quà theo Luật Phòng, chống tham nhũng 2018

Cán bộ, công chức không được nhận quà liên quan đến công việc

Theo Điều 22 Luật Phòng, chống tham nhũng 2018, người có chức vụ, quyền hạn không được trực tiếp hoặc gián tiếp nhận quà từ tổ chức, cá nhân có liên quan đến công việc mà mình đang giải quyết hoặc quản lý.

Quà tặng ở đây không chỉ là tiền hoặc hiện vật mà còn có thể là:

• Tiền mặt, vàng, tài sản có giá trị.
• Phiếu quà tặng, voucher, chuyến du lịch, dịch vụ miễn phí.
• Các lợi ích khác như ưu đãi mua bán, hỗ trợ tài chính hoặc cơ hội kinh doanh.

Đáng chú ý, pháp luật không quy định giá trị tối thiểu của món quà. Dù món quà có giá trị nhỏ nhưng nếu được tặng để tác động đến việc giải quyết công việc thì vẫn có thể bị xem là vi phạm.

Không được dùng ngân sách nhà nước để biếu, tặng quà sai mục đích

Luật cũng nghiêm cấm các cơ quan, đơn vị sử dụng ngân sách nhà nước hoặc tài sản công để tặng quà nhằm mục đích vụ lợi hoặc biếu tặng lãnh đạo, cơ quan khác không đúng quy định.

Tuy nhiên, vẫn có một số trường hợp được phép sử dụng ngân sách để tặng quà, như:

• Quà tặng phục vụ hoạt động đối ngoại, ngoại giao.
• Quà hỗ trợ người nghèo, người gặp thiên tai, hoàn cảnh khó khăn hoặc các hoạt động nhân đạo.
• Các trường hợp đặc biệt theo quy định của cơ quan có thẩm quyền.

Mọi khoản chi từ ngân sách đều phải có căn cứ pháp lý, được hạch toán và công khai theo quy định.

Lưu ý trong dịp lễ, Tết

Dịp lễ, Tết là thời điểm các cơ quan chức năng thường tăng cường kiểm tra việc tặng và nhận quà. Vì vậy, các cơ quan, đơn vị không được thực hiện các hành vi như:

• Dùng ngân sách hoặc quỹ của cơ quan để mua quà biếu lãnh đạo.
• Vận động cán bộ, nhân viên góp tiền mua quà hoặc phong bì tặng cấp trên.
• Sử dụng xe công hoặc tài sản công để đi biếu, tặng quà.
• Tổ chức tiệc, tiếp khách bằng ngân sách nhà nước không đúng mục đích.

Việc tuân thủ đúng các quy định này không chỉ giúp phòng, chống tham nhũng mà còn góp phần xây dựng môi trường làm việc minh bạch, liêm chính và đúng pháp luật.

Hướng dẫn xử lý khi lỡ nhận quà sai quy định (Theo Nghị định 59/2019/NĐ-CP)

Không phải mọi trường hợp nhận quà đều bị xử lý kỷ luật ngay. Nếu cán bộ, công chức chủ động báo cáo và nộp lại quà đúng quy định, việc xử lý sẽ được xem xét theo quy định của pháp luật.

Bước 1: Báo cáo và nộp lại quà trong thời hạn 5 ngày làm việc

Khi phát hiện mình đã nhận quà từ tổ chức, cá nhân có liên quan đến công việc đang giải quyết (hoặc quà được gửi qua bưu điện, chuyển phát…), người nhận phải báo cáo với thủ trưởng cơ quan và nộp lại quà trong thời hạn tối đa 5 ngày làm việc.

Nội dung báo cáo nên có:

• Thời gian, địa điểm nhận quà.
• Thông tin người tặng (nếu biết).
• Mô tả món quà và giá trị ước tính.
• Lý do phải báo cáo.
• Các giấy tờ, thiệp hoặc phong bì đi kèm (nếu có).

Việc báo cáo kịp thời là căn cứ quan trọng để cơ quan xem xét trách nhiệm của người nhận.

Bước 2: Xử lý đối với quà là tiền

Nếu quà tặng là tiền mặt, chuyển khoản, séc hoặc giấy tờ có giá, cơ quan sẽ:

• Tiếp nhận và lập biên bản.
• Bảo quản theo quy định.
• Thực hiện nộp toàn bộ số tiền vào ngân sách nhà nước.

Bước 3: Xử lý đối với quà là hiện vật

Đối với các loại quà như điện thoại, xe máy, đồ điện tử, rượu, tranh, quà tặng có giá trị…, cơ quan sẽ thực hiện:

• Tiếp nhận và lập biên bản.
• Định giá tài sản.
• Bán đấu giá công khai (nếu thuộc diện phải đấu giá).
• Nộp số tiền thu được vào ngân sách nhà nước sau khi trừ các chi phí theo quy định.

Bước 4: Xử lý đối với quà là dịch vụ

Nếu quà tặng là các dịch vụ như:

• Tour du lịch.
• Vé máy bay, khách sạn.
• Gói khám sức khỏe.
• Học bổng, khóa đào tạo.
• Thẻ hội viên golf, spa, phòng gym…

Cơ quan quản lý sẽ yêu cầu hủy việc sử dụng dịch vụ hoặc từ chối nhận. Trường hợp dịch vụ đã được sử dụng một phần thì người nhận có thể phải hoàn trả giá trị tương ứng theo quy định.

Rủi ro và chế tài khi vi phạm quy định về tặng, nhận quà

Xử lý kỷ luật đối với cán bộ, công chức

Nếu cán bộ, công chức nhận quà trái quy định nhưng chưa đến mức truy cứu trách nhiệm hình sự, có thể bị áp dụng các hình thức kỷ luật như:

• Khiển trách.
• Cảnh cáo.
• Hạ bậc lương hoặc giáng chức (nếu thuộc trường hợp áp dụng).
• Buộc thôi việc đối với hành vi vi phạm nghiêm trọng hoặc tái phạm.

Mức xử lý sẽ được xem xét dựa trên nhiều yếu tố như giá trị món quà, mục đích nhận quà, hậu quả gây ra và thái độ hợp tác của người vi phạm.

Có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự

Nếu việc tặng hoặc nhận quà thực chất là hành vi đưa hối lộ hoặc nhận hối lộ, người vi phạm có thể bị xử lý theo Bộ luật Hình sự.

• Người nhận quà có thể bị truy cứu về tội nhận hối lộ nếu lợi dụng chức vụ, quyền hạn để nhận lợi ích nhằm giải quyết công việc theo yêu cầu của người tặng.
• Người tặng quà cũng có thể bị truy cứu về tội đưa hối lộ nếu cố ý dùng quà tặng để tác động đến người có chức vụ, quyền hạn.

Tùy từng trường hợp, hình phạt có thể từ phạt tiền, cải tạo không giam giữ đến phạt tù.

Có thể được xem xét giảm hoặc miễn trách nhiệm

Đối với người đưa hối lộ, pháp luật có quy định xem xét miễn hoặc giảm trách nhiệm trong một số trường hợp, chẳng hạn:

• Bị ép buộc hoặc cưỡng ép phải đưa hối lộ.
• Chủ động khai báo với cơ quan có thẩm quyền trước khi vụ việc bị phát hiện.

Tài sản có nguồn gốc từ hành vi vi phạm có thể bị thu hồi

Ngoài các hình phạt chính, người phạm tội còn có thể bị tịch thu tài sản hoặc buộc nộp lại khoản lợi ích có được từ hành vi vi phạm theo quy định của pháp luật.

Điều này nhằm đảm bảo người vi phạm không được hưởng lợi từ hành vi tham nhũng, đồng thời góp phần nâng cao tính minh bạch và liêm chính trong hoạt động công vụ.

Những lưu ý quan trọng cho doanh nghiệp khi tặng quà cơ quan nhà nước

Không tặng quà khi đang có công việc cần giải quyết

Đây là nguyên tắc quan trọng nhất. Doanh nghiệp không nên tặng quà nếu đang:

• Xin cấp phép, giấy chứng nhận hoặc đăng ký kinh doanh.
• Tham gia đấu thầu, đấu giá.
• Đang bị thanh tra, kiểm tra hoặc quyết toán thuế.
• Chờ phê duyệt dự án, miễn giảm thuế hoặc các thủ tục hành chính khác.

Việc tặng quà trong những thời điểm này rất dễ bị xem là nhằm tác động đến quá trình giải quyết công việc.

Ưu tiên quà tặng mang tính tập thể, giá trị phù hợp

Nếu có nhu cầu tặng quà trong các hoạt động giao lưu hoặc đối ngoại, doanh nghiệp nên lựa chọn các món quà mang tính biểu trưng và dành cho tập thể thay vì cá nhân.

Có thể cân nhắc:

• Kỷ niệm chương, cúp lưu niệm.
• Lịch, sổ tay, bút ký có in logo doanh nghiệp.
• Sản phẩm do chính doanh nghiệp sản xuất.
• Quà tặng phục vụ văn phòng chung (nếu phù hợp và đúng quy định).

Không nên tặng:

• Tiền mặt hoặc phong bì.
• Thẻ quà tặng, voucher, vàng hoặc ngoại tệ.
• Quà có giá trị lớn như đồng hồ, túi xách hàng hiệu, rượu đắt tiền.
• Các khoản tài trợ, học bổng hoặc dịch vụ dành riêng cho cá nhân hoặc người thân của cán bộ.

Chuẩn bị đầy đủ hóa đơn, chứng từ

Nếu doanh nghiệp thực hiện hoạt động tặng quà hợp pháp, nên lưu đầy đủ hồ sơ để chứng minh tính minh bạch, bao gồm:

• Hóa đơn mua quà.
• Quyết định hoặc kế hoạch tặng quà.
• Biên bản bàn giao hoặc xác nhận của đơn vị nhận (nếu có).
• Hình ảnh, tài liệu liên quan đến hoạt động trao tặng.

Việc lưu trữ đầy đủ chứng từ sẽ giúp doanh nghiệp thuận lợi khi giải trình với cơ quan thuế hoặc cơ quan thanh tra.

Xây dựng quy định nội bộ về tặng quà

Doanh nghiệp nên ban hành quy định hoặc chính sách nội bộ về việc tặng quà, đặc biệt nếu thường xuyên làm việc với cơ quan nhà nước hoặc đối tác lớn.

Chính sách này nên quy định rõ:

• Trường hợp nào được phép tặng quà.
• Đối tượng không được phép tặng quà.
• Giá trị quà tặng cần được phê duyệt.
• Quy trình xin phê duyệt trước khi tặng.
• Trách nhiệm báo cáo nếu phát sinh tình huống có dấu hiệu vi phạm.

Các câu hỏi thường gặp về tặng quà và Luật Phòng, chống tham nhũng

Công ty tặng quà trị giá bao nhiêu tiền thì được khấu trừ thuế?

Theo Thông tư 96/2015/TT-BTC, chi phí quà tặng khách hàng, đối tác được khấu trừ thuế TNDN với giới hạn 10% tổng chi phí được trừ trong kỳ tính thuế. Doanh nghiệp phải có đầy đủ hóa đơn VAT, biên bản bàn giao và chứng minh món quà không liên quan đến hối lộ cán bộ nhà nước.

Nhận quà từ người nhà của chủ doanh nghiệp có vi phạm không?

Có, vẫn bị coi là vi phạm nếu món quà đến từ vợ/chồng/con của chủ doanh nghiệp đang có công việc thuộc phạm vi quản lý của bạn. Nghị định 59/2019/NĐ-CP quy định rõ cấm nhận quà “gián tiếp” thông qua người thân của đối tượng có lợi ích xung đột, nhằm ngăn chặn thủ đoạn ngụy trang hối lộ.

Tặng quà giá trị dưới 2 triệu đồng có bị truy cứu hình sự không?

Không bị truy cứu hình sự theo tội nhận hối lộ (Điều 354 BLHS) nếu giá trị dưới 2 triệu đồng và không gây hậu quả nghiêm trọng. Tuy nhiên, cán bộ nhận quà vẫn bị xử lý kỷ luật hành chính (khiển trách, cảnh cáo) và phải nộp lại quà tặng theo quy định Luật Cán bộ, công chức.

Doanh nghiệp có được tặng sản phẩm mình sản xuất cho cơ quan nhà nước không?

Có thể được phép nếu sản phẩm mang tính quà lưu niệm, giá trị biểu tượng (như sản phẩm mẫu, quà có in logo doanh nghiệp) và không nhằm tác động quyết định công vụ. Cần tránh tặng trong giai đoạn xin giấy phép, đấu thầu. Nên tặng cho tập thể cơ quan thay vì cá nhân cán bộ cụ thể.

Cán bộ đã nghỉ hưu có được nhận quà từ đối tác cũ không?

Có thể được phép nếu người đó đã nghỉ hưu hoàn toàn, không còn nắm giữ chức vụ, quyền hạn nào và món quà không liên quan đến việc nhờ vả người kế nhiệm giải quyết công việc. Tuy nhiên, theo Quy định 205-QĐ/TW, cán bộ đã nghỉ vẫn cấm lợi dụng ảnh hưởng cũ để mưu lợi.

Người đưa hối lộ có bị xử lý hình sự không hay chỉ người nhận?

Cả hai đều bị xử lý hình sự. Theo Điều 364 BLHS 2015, người đưa hối lộ bị phạt tù từ 01-15 năm tùy giá trị và hậu quả. Tuy nhiên, được miễn trách nhiệm hình sự nếu bị cưỡng đoạt hoặc tự nguyện khai báo trước khi bị phát hiện. Doanh nghiệp cũng có thể bị phạt tiền và cấm kinh doanh.

Công chức được nhận quà cưới, quà tang từ đồng nghiệp không?

Có thể nhận quà cưới, quà chia buồn từ đồng nghiệp nếu đó là quan hệ bình đẳng (cùng cấp, không có quyền lực quản lý lẫn nhau) và mang tính phong tục tập quán. Quy chế nội bộ của từng cơ quan thường quy định mức đóng góp chung (thường 200.000-500.000đ/người) để tránh nghi ngờ.

Quà tặng từ nước ngoài cho cán bộ Việt Nam được xử lý thế nào?

Phải báo cáo và nộp lại nếu người tặng là đối tác có lợi ích công vụ. Nghị định 59/2019/NĐ-CP Điều 15 quy định quà tặng ngoại giao từ tổ chức, cá nhân nước ngoài phải được thủ trưởng cơ quan đánh giá tính chất. Nếu có giá trị cao hoặc mang tính biểu tượng văn hóa, sẽ được lưu giữ tại bảo tàng hoặc kho lưu trữ của cơ quan.

Nhà thầu phụ có được tặng quà cho nhân viên của nhà thầu chính không?

Được phép nếu nhà thầu phụ và nhà thầu chính đều là doanh nghiệp tư nhân và không vi phạm quy định của hợp đồng thương mại. Tuy nhiên, nếu nhà thầu chính là doanh nghiệp nhà nước hoặc tổ chức có vốn nhà nước chi phối, cần cẩn trọng vì có thể bị coi là mua chuộc để được ưu ái trong thanh toán.

Tặng hoa, vòng hoa chúc mừng khai trương cơ quan nhà nước có vi phạm không?

Không vi phạm nếu đó là quà lưu niệm mang tính chất ngoại giao thông thường, không kèm yêu cầu vụ lợi. Hoa, vòng hoa thường có giá trị tượng trưng (1-3 triệu đồng) và không thể quy đổi thành tiền. Tuy nhiên, không nên tặng nếu doanh nghiệp đang có hồ sơ chờ giải quyết tại cơ quan đó.

Cán bộ có được mua bán, trao đổi quà tặng với nhau không?

Được phép nếu giao dịch công khai, minh bạch và đúng giá thị trường. Tuy nhiên, Quy định 205-QĐ/TW cảnh báo không được lợi dụng hình thức “mua bán” để ngụy trang việc tặng quà cho cấp trên. Ví dụ: Cấp dưới “bán” xe ô tô trị giá 800 triệu cho lãnh đạo với giá 200 triệu sẽ bị điều tra.